خبرگزاری مهر، گروه استانها: پاییز برای استان بوشهر تنها فصل بارندگی و امید به تأمین آب نیست؛ فصلی است که می‌تواند در فاصله‌ای کوتاه، چهره طبیعت و زندگی مردم را تغییر دهد. استانی که سال‌ها با کم‌آبی، افت منابع آب زیرزمینی و ضرورت تأمین آب کشاورزی دست‌وپنجه نرم کرده، در سوی دیگر ماجرا با مخاطرات ناشی از بارش‌های شدید، روان‌آب‌های ناگهانی و طغیان رودخانه‌ها نیز روبه‌رو است.
از همین رو، هر نشانه‌ای از افزایش احتمال بارش در ماه‌های پیش‌رو باید هم‌زمان با امید به بهبود وضعیت منابع آب، زنگ آماده‌باش برای مدیریت بحران را نیز به صدا درآورد.
گزارش‌های منتشرشده از وضعیت اقلیمی کشور و اظهارات مسئولان هواشناسی استان، از احتمال بارش‌هایی در سطح بالاتر از میانگین بلندمدت در پاییز حکایت دارد. در این میان، پدیده ال‌نینو نیز به‌عنوان یکی از عوامل اثرگذار بر الگوهای اقلیمی مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، شدت و توزیع بارش در استان بوشهر را نمی‌توان صرفاً بر اساس وقوع این پدیده پیش‌بینی کرد و تصمیم‌گیری‌های عملیاتی باید بر پایه آخرین پیش‌بینی‌ها و هشدارهای رسمی هواشناسی انجام شود.
اهمیت این موضوع برای بوشهر، به ویژگی‌های طبیعی و جغرافیایی استان بازمی‌گردد. گستردگی نوار ساحلی، وجود رودخانه‌ها و آبراهه‌های فصلی، حوضه‌های آبریز بالادست، مناطق کوهستانی و دشت‌های مستعد آبگرفتگی، در کنار شهرها، روستاها و زیرساخت‌های اقتصادی، ضرورت مدیریت یکپارچه بارش و سیلاب را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، بارشی که در یک نقطه از استان اتفاق می‌افتد، ممکن است پیامدهای آن در نقطه‌ای دیگر و حتی با فاصله زمانی بروز کند.
لزوم آمادگی پیش‌دستانه؛ انتظار برای بحران ممنوع
استاندار بوشهر در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به گزارش هواشناسی درباره احتمال ۸۰ درصدی وقوع ال‌نینو، بر آمادگی دستگاه‌های اجرایی، امدادی و فرمانداران شهرستان‌های ده‌گانه تأکید کرد.
ارسلان زارع با اشاره به شرایط اقلیمی استان، گستردگی نوار ساحلی و وجود زیرساخت‌های مهم اقتصادی و صنعتی، آمادگی مستمر در برابر مخاطرات طبیعی را ضروری دانست و بر هماهنگی دستگاه‌ها برای کاهش پیامدهای احتمالی بارش‌ها تأکید کرد.
وی با تأکید بر ضرورت مدیریت پیش‌دستانه مخاطرات، حفاظت از جان و مال مردم و کاهش خسارت‌های احتمالی، خواستار اجرای اقدامات پیشگیرانه با مسئولیت‌پذیری همه دستگاه‌ها شد. از نگاه مدیریت استان، آمادگی برای مواجهه با شرایط جوی نامساعد نباید به زمان صدور هشدارهای شدید یا وقوع نخستین آبگرفتگی موکول شود؛ بلکه لازم است پیش از آغاز بارش‌ها، وظایف دستگاه‌ها مشخص، امکانات ارزیابی و نقاط آسیب‌پذیر شناسایی شده باشند.
استاندار بوشهر همچنین بر تهیه و اجرای طرح جامع سیلاب در شهرستان‌های مختلف استان تأکید کرد و گفت: مطالعات این طرح با دقت و نگاه کارشناسی انجام شود. اهمیت این مطالعات در آن است که اقدامات ایمن‌سازی، اصلاح مسیر جریان آب، شناسایی گلوگاه‌های عبور روان‌آب و تعیین اولویت‌های اجرایی، بر اساس ویژگی‌های واقعی هر منطقه برنامه‌ریزی شود.
این تأکیدات زمانی اثربخش خواهد بود که در سطح شهرستان‌ها به برنامه‌های زمان‌بندی‌شده و قابل ارزیابی تبدیل شود. فرمانداران، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها و دستگاه‌های خدمات‌رسان باید بدانند در صورت وقوع بارش سنگین، چه کسی مسئول تصمیم‌گیری است، تجهیزات در کجا مستقر می‌شوند و کدام مسیرها یا مناطق به مراقبت فوری نیاز دارند.
سدها آماده‌اند، اما پایش رودخانه‌ها ضروری است
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای بوشهر در گفتگو با خبرنگار مهر درباره اقدامات انجام‌شده برای آمادگی در برابر بارندگی‌های احتمالی، از شناسایی نقاط حادثه‌خیز و اعلام نیازهای اجرایی این مناطق به دستگاه‌های مسئول خبر داد.
علی محمدی اضافه کرد: شرکت آب منطقه‌ای در چارچوب وظایف قانونی خود، نقاط دارای خطر را شناسایی کرده و در جلسات مشترک با مدیریت بحران استان و دستگاه‌های متولی، اقدامات و پروژه‌های موردنیاز را مطرح کرده است. محمدی همچنین از آمادگی سدهای استان برای آبگیری سیلاب‌های احتمالی خبر داده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای بوشهر بر احتمال وقوع بارش‌های نقطه‌ای و ناگهانی تأکید کرده‌اند؛ بارش‌هایی که ممکن است در یک یا چند نقطه، طی مدت‌زمان کوتاهی رخ دهند. از این منظر، همه رودخانه‌ها و آبراهه‌ها به پایش نیاز دارند و حوضه‌های آبریز بزرگ‌تر و مسیرهای واقع در محدوده شهرها و روستاها باید با حساسیت بیشتری بررسی شوند.
محمدی بیان کرد: در شرایط بارندگی شدید، افزایش سریع دبی رودخانه‌ها و جاری‌شدن روان‌آب می‌تواند فرصت واکنش را محدود کند. بنابراین، آمادگی نیروهای میدانی، دسترسی به تجهیزات، امکان انسداد مسیرهای خطرناک و اطلاع‌رسانی به‌موقع، به اندازه وضعیت سدها اهمیت دارد.
وی تاکید کرد: آمادگی سازه‌های ذخیره و کنترل آب، بخشی از برنامه مقابله با شرایط پیش‌رو است؛ اما مدیریت سیلاب تنها به وضعیت سدها محدود نمی‌شود.
پایش رودخانه‌ها، آبراهه‌ها، سازه‌های تقاطعی، پل‌ها و مسیرهای انتقال روان‌آب نیز باید در کانون توجه قرار گیرد؛ زیرا بخشی از خسارت‌های سیلاب ممکن است در مناطقی رخ دهد که خارج از محدوده مستقیم سدها قرار دارند.
بارش بیشتر؛ فرصت ذخیره آب یا تهدید سیلاب؟
یکی از مهم‌ترین موضوعات در مدیریت منابع آب بوشهر، چگونگی بهره‌برداری از بارش‌هاست. افزایش بارندگی در صورت مدیریت صحیح می‌تواند به تغذیه منابع آب زیرزمینی، تأمین بخشی از نیازهای کشاورزی و افزایش ذخایر قابل استفاده کمک کند؛ اما بارش شدید و متمرکز در مدت کوتاه، لزوماً به معنای افزایش مؤثر ذخایر آبی نیست.
میان بارش‌های تدریجی و بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت تفاوت وچود داردِ بارندگی ملایم‌تر که در بازه زمانی طولانی‌تری توزیع شود، می‌تواند فرصت بیشتری برای نفوذ آب در زمین فراهم کند؛ در مقابل، بارش سنگین و ناگهانی ممکن است بخش زیادی از آب را به روان‌آب تبدیل کند و خطر سیلاب را افزایش دهد.
وجود سدها، سازه‌های آبخیزداری و حوضچه‌های تغذیه مصنوعی می‌تواند در مهار، ذخیره‌سازی یا هدایت بخشی از این آب نقش داشته باشد؛ با این حال، بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها مستلزم آمادگی فنی و مدیریت هماهنگ است. هر سازه باید متناسب با ظرفیت طراحی و شرایط بهره‌برداری خود مدیریت شود و وضعیت آن در جریان بارندگی‌های شدید تحت پایش قرار گیرد.
در کنار این اقدامات، توجه به آبخیزداری و حفاظت از مسیرهای طبیعی جریان آب اهمیت زیادی دارد. هرگونه دخل‌وتصرف غیراصولی در آبراهه‌ها، انسداد مسیرهای عبور روان‌آب و ساخت‌وساز در محدوده‌های پرخطر می‌تواند در زمان بارندگی، پیامدهای جدی ایجاد کند. به همین دلیل، شناسایی این موانع و تعیین تکلیف نقاط دارای آبگذری نامناسب باید پیش از آغاز دوره بارش‌های مؤثر در دستور کار قرار گیرد.
از لایروبی تا امدادرسانی؛ آزمون واقعی آمادگی دستگاه‌ها
یکی از اقدامات ضروری برای کاهش خسارت‌های احتمالی، بازدید میدانی از نقاط حادثه‌خیز و پاکسازی و بازگشایی مسیرهای عبور آب است. رودخانه‌ها، مسیل‌ها، پل‌ها، کانال‌های دفع آب‌های سطحی و آبراهه‌های داخل شهرها و روستاها باید از نظر وجود موانع، رسوبات، نخاله‌ها و محدودیت‌های آبگذری بررسی شوند.
موضوع دیگر، آمادگی عملیاتی دستگاه‌های امدادی و خدمات‌رسان است. در زمان وقوع سیلاب، صرف اعلام آماده‌باش کافی نیست؛ ماشین‌آلات سنگین، تجهیزات امداد و نجات، وسایل ارتباطی، نیروی انسانی و سوخت موردنیاز باید در دسترس باشند. همچنین، هماهنگی میان دستگاه‌های دولتی و بخش خصوصی می‌تواند در تأمین ماشین‌آلات و افزایش سرعت عملیات مؤثر باشد.
آمادگی مراکز اسکان اضطراری، بررسی ایمنی مدارس و تأسیسات عمومی در مناطق پرخطر و پیش‌بینی مسیرهای جایگزین برای تردد نیز باید بخشی از برنامه عملیاتی استان باشد. برگزاری مانورهای مشترک با سناریوهای واقعی، به‌ویژه در مناطقی که سابقه آبگرفتگی یا طغیان رودخانه دارند، می‌تواند نقاط ضعف هماهنگی را پیش از وقوع حادثه آشکار کند.
استان بوشهر اکنون در موقعیتی قرار دارد که می‌تواند پیش از وقوع بارش‌های مؤثر، آمادگی خود را از سطح جلسات و مصوبات به اقدامات ملموس میدانی ارتقا دهد. تأکید استاندار بر هماهنگی دستگاه‌ها و مطالعات جامع سیلاب، در کنار اعلام آمادگی شرکت آب منطقه‌ای برای مدیریت آب و پایش سازه‌های آبی، زمینه‌ای برای حرکت در این مسیر فراهم کرده است.
با این حال، معیار موفقیت نه تعداد جلسات برگزارشده و نه صرف اعلام آماده‌باش، بلکه میزان آمادگی واقعی در برابر شرایط اضطراری است؛ اینکه نقاط پرخطر به‌موقع ایمن‌سازی شوند، مسیرهای عبور آب ظرفیت مناسب داشته باشند، تجهیزات در دسترس باشند و مردم پیش از قرارگرفتن در معرض خطر، هشدارهای لازم را دریافت کنند.
ال‌نینو را نباید به‌تنهایی معادل سیلاب دانست و درباره وقوع قطعی حوادث بر پایه آن قضاوت کرد؛ اما احتمال بارش‌های فراتر از نرمال و ویژگی‌های طبیعی استان، دلیل کافی برای تقویت آمادگی پیشگیرانه است.
اگر بارش‌ها به ذخیره آب و تقویت منابع زیرزمینی منجر شوند، استان از فرصتی ارزشمند بهره‌مند خواهد شد؛ و اگر بارش‌های شدید و ناگهانی رخ دهند، میزان آمادگی امروز می‌تواند در کاهش خسارت‌های فردا تعیین‌کننده باشد.
نظر شما